Ali Chamenei - symbol Republiki Islamskiej i jej konfliktu z USA oraz Izraelem
Najwyższy przywódca Iranu ajatollah Ali Chamenei przez dekady uosabiał Republikę Islamską i jej konfrontację z USA oraz Izraelem. Za jego rządów Korpus Strażników Rewolucji umocnił kontrolę nad państwem i gospodarką, rozszerzył wpływy Teheranu w regionie, a kraj pogrążył się w stagnacji gospodarczej.
„Chamenei, jeden z najgorszych ludzi w historii, nie żyje” - oświadczył Trump w serwisie Truth Social.
Według mediów rezydencja Chameneia została zniszczona w wyniku amerykańsko-izraelskich ataków na Teheran.
Chamenei stał na czele Iranu od 1989 r., gdy objął urząd najwyższego przywódcy po śmierci Ruhollaha Chomeiniego, przywódcy cieszącej się masowym poparciem Irańczyków rewolucji islamskiej, która obaliła szacha Mohammada Rezę Pahlawiego.
Sprawował niemal absolutną władzę nad organami państwa, siłami zbrojnymi i wymiarem sprawiedliwości, pełniąc zarazem funkcję duchowego przywódcy kraju.
Kluczowa dla jego władzy była lojalność dwóch najważniejszych irańskich instytucji bezpieczeństwa – Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej (IRGC) i sił paramilitarnych Basidż, które mają setki tysięcy ochotników.
Jego portrety, obok wizerunków Chomeiniego, są wszechobecne w irańskiej przestrzeni publicznej, al kwestia sukcesji nie była dotąd publicznie omawiana.
Chamenei urodził się 19 kwietnia 1939 roku w ubogiej rodzinie persko-azerbejdżańskiej w Meszhedzie, drugim co do wielkości mieście kraju. Jego ojciec był imamem. Studiował w głównych ośrodkach szyickiego islamu – irackim Nadżafie i irańskim Komie, gdzie uczęszczał na zajęcia Chomejniego.
Działalność polityczna Chameneia w opozycji wobec rządów szacha sprawiła, że w latach 60. i 70. był wielokrotnie aresztowany, a łącznie sześć razy trafiał do więzienia, zanim reżim zesłał go na trzyletnie wygnanie.
Odegrał istotną rolę w rewolucji islamskiej 1978–1979, a po jej zwycięstwie w 1980 r., jako bliski współpracownik Chomejniego, został wyznaczony do prowadzenia piątkowych modlitw w Teheranie.
W 1981 r. przeżył zamach, w wyniku którego jego prawa ręka została częściowo sparaliżowana. Następnie został wybrany na trzeciego prezydenta Iranu i sprawował urząd w latach 1981–1989, czyli podczas wojny iracko-irańskiej.
Częste wizyty na froncie, podczas których występował w mundurze, ugruntowały jego wizerunek i sprzyjały zacieśnieniu relacji z Korpusem Strażników. Po śmierci Chomejniego w 1989 r. Zgromadzenie Ekspertów wybrało go na Najwyższego Przywódcę.
Mimo że rewolucja islamska zapowiadała sprawiedliwość społeczną, to jednak z czasem, zwłaszcza w okresie przywództwa Chameneiego, wykształcił się system, w którym Korpus Strażników kontroluje znaczną część gospodarki: przejął wpływy w kluczowych sektorach, realizuje duże kontrakty państwowe i zarządza siecią powiązanych spółek.
Drugim kluczowym aspektem rządów Chameneia była konsekwentna rozbudowa regionalnej sieci sojuszników zbrojnych, określanej przez Teheran jako „oś oporu”. Jej wspólnym mianownikiem jest przeciwdziałanie wpływom USA i Izraela na Bliskim Wschodzie. Należą do niej libański Hezbollah, palestyński Hamas, jemeński ruch Huti, ale Iran wspierał także reżim Baszara al-Asada w Syrii oraz szyickie bojówki na terenie Iraku.
Za rządów Chameneia Iran zaczął prowadzić – według USA i Międzynarodowej Agencja Energii Atomowej (MAEA) – skoordynowany, tajny program broni nuklearnej, który został przerwany w 2003 r. W odpowiedzi na wycofanie się USA podczas pierwszej kadencji Trumpa w 2018 roku z porozumienia JCPOA, które miało regulować działalność nuklearną Iranu w zamian za zniesienie międzynarodowych sankcji, Teheran znacząco rozbudował swój program jądrowy.
Najwyższy przywódca miał na początku lat 2000. wydać fatwę zakazującą broni masowego rażenia. Irańscy politycy wielokrotnie powoływali się na nią w odpowiedzi na oskarżenia państw zachodnich dotyczące programu nuklearnego Teheranu, w tym wzbogacania uranu do poziomu wykraczającego poza zastosowania cywilne.
Ideologiczny konflikt między Islamską Republiką Iranu a USA ma swoje źródło w rewolucji islamskiej, która była odpowiedzią na autorytarne rządy szacha, wspierane przez Waszyngton i Londyn. Wrogość wobec Izraela wpisuje się w tę samą logikę, jako że Teheran postrzega Izrael jako projekt wspierany przez Zachód i symbol jego obecności w regionie.
W efekcie sprzeciw wobec USA i Izraela stał się trwałym elementem tożsamości politycznej Republiki Islamskiej i był konsekwentnie podtrzymywany i wzmacniany w okresie przywództwa Chameneia.
Chamenei znany by z ascetycznego stylu życia i rzadko podróżował poza Iran. Mieszka w rezydencji w centrum Teheranu. W czerwcu 2025 r., po rozpoczęciu przez Izrael kampanii wymierzonej w irański program nuklearny, miał przebywać w nieujawnionym miejscu. Po 12-dniowym konflikcie jego wystąpienia publiczne odbywały się przy wzmocnionej ochronie i nie są transmitowane na żywo. (PAP)
baj/ sp/ grg/
