Każdy z nas jest konsumentem, ale według ekspertów w Polsce trudno mówić o systemie ochrony konsumentów
Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów jest dla Polaków niemal synonimem ochrony konsumentów, ale znajomość nazwy nie idzie w parze z wiedzą o tym, czym urząd się zajmuje - wynika z raportu „UOKiK i cała reszta. Jak Polacy znają system ochrony konsumentów”, przygotowanego przez Stowarzyszenie Ochrony Konsumentów Aquila we współpracy z Uniwersytetem SWPS, wielu konsumentów wciąż liczy na bezpośrednie wsparcie urzędu w sporach ze sprzedawcami. Tymczasem UOKiK chroni interesy zbiorowe i nie prowadzi spraw indywidualnych.
W badaniu z lipca 2026 r. jako instytucję chroniącą konsumentów, UOKiK samodzielnie wymieniło 81 proc. z 631 uczestników. Na rzeczników konsumentów, do których należy zwracać się w sprawach indywidualnych, wskazał tylko co czwarty badany. Gdy uczestnicy mieli dopasować instytucję do typowych problemów konsumenckich, trafną odpowiedź podawano średnio w mniej niż połowie przypadków. Autorki badania oceniają, że o systemie ochrony konsumentów w Polsce trudno w ogóle mówić, co rodzi pytanie, czy prawo konsumenckie rzeczywiście chroni konsumenta, skoro wielu Polaków nie wie, do kogo się zwrócić.
O tym, skąd bierze się to nieporozumienie i co należałoby zmienić, mówi prof. dr hab. Agata Gąsiorowska, psycholog ekonomiczna, zastępczyni dyrektora Instytutu Psychologii Centrum Badań nad Zachowaniami Ekonomicznymi Wydziału Psychologii we Wrocławiu. Prof. Gąsiorowska zajmuje się psychologią ekonomiczną i zachowaniami konsumenckimi, a w szczególności psychologicznymi funkcjami pieniędzy i bezrefleksyjnym kupowaniem. Jest współautorką (wraz z Małgorzatą Miś, prezes Stowarzyszenia Ochrony Konsumentów Aquila) raportu „UOKiK i cała reszta. Jak Polacy znają system ochrony konsumentów”.
PAP MEDIAROOM: Kupuję telewizor. Okazuje się, w sklepie była źle podana jego cena. Do kogo powinienem się zwrócić?
Prof. Anna Gąsiorowska: Niezależnie od tego, czy pan kupił ten telewizor, czy tylko widzi pan w sklepie, że informacja o cenie lub oznakowanie są błędne, powinien pan zwrócić się przede wszystkim do Inspekcji Handlowej, dlatego że to leży w jej kompetencjach. Natomiast jeżeli kupił pan telewizor, który był prawidłowo oznaczony pod względem ceny, ale już w domu stwierdził, że jednak mógłby pan taki telewizor kupić za mniejsze pieniądze, to, niestety, mamy tutaj błąd po stronie konsumenta i ani Inspekcja Handlowa, ani rzecznik konsumentów, ani żadna inna instytucja nie pomogą. Sklep może dopuścić możliwość, chociaż wcale nie musi, żeby zrezygnować z umowy bez podawania przyczyn.
PAP MEDIAROOM: Ale większość Polaków, bo aż 81 procent, jak wynika z państwa badania, zwróciłoby się w takiej sprawie do Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Dlaczego właśnie do UOKiK-u?
UOKiK nie zajmuje się interwencjami na wniosek pojedynczych konsumentów. Możemy tylko przypuszczać, że UOKiK ma najlepiej rozpoznawalną markę, jeżeli chodzi o polskich konsumentów i z tego powodu uznają oni, że to UOKiK powinien im pomóc. Myślę, że drugą stroną tego modelu jest to, że konsumenci nie znają innych instytucji. Bo gdyby było tak, że znają UOKiK, ale znają też inne instytucje i wiedzą, jakie kompetencje one mają, to jest możliwe, że trafniej podejmowaliby decyzje. Pytaliśmy konsumentów o to, jaką instytucję znają, nie podając im gotowej listy. 80 procent badanych wskazywało na którymś miejscu właśnie UOKiK, a na drugim rzeczników konsumentów. Przepaść między wskazaniami jest olbrzymia, bo rzeczników wskazało zaledwie 25 procent badanych.
PAP MEDIAROOM: Może tłumaczyć to słowem „wytrychem” w nazwie? W badaniu wprowadziliście państwo nieistniejąca instytucję - Stowarzyszenie Praw Konsumenta. Znajomość jej wskazało 47 procent badanych, co oznacza, że jest „bardziej znana” niż większość tych istniejących naprawdę.
Oprócz Stowarzyszenia Praw Konsumenta w badaniu wymieniono też fikcyjne Stowarzyszenie na Rzecz Konsumentów, ale również istniejące Europejskie Centrum Konsumenckie i Rzeczników Konsumentów. Myślę, że znaczenie ma przede wszystkim widoczność UOKiK-u w mediach społecznościowych, w Internecie, w telewizji i w radio. O UOKiK-u mówi się w kontekście dużych spraw i kar, które urząd nakłada na różne firmy i organizacje, i to najprawdopodobniej powoduje, że ta marka, nazwa jest tak wysoko rozpoznawalna. Oprócz nazwy ważne jest to, że konsumenci nie bardzo wiedzą, które kompetencje należą do której instytucji. To jest bardzo ważny element naszego badania - osobom, które w nim uczestniczyły, przedstawiliśmy 15 scenariuszy różnych problemów konsumenckich i prosiliśmy o to, żeby wskazały, która instytucja powinna zająć się konkretnym problemem. To nie były jakieś „dziwne” sprawy, ale takie, z którymi można się spotkać na co dzień, na przykład nieautoryzowane transakcje, skradzione karty płatnicze, nieprawidłowo oznakowane zabawki, nieskuteczna odpłatna naprawa laptopa albo przykład firmy, która organizuje koncert i wymusza na klientach zostawienie rzeczy w płatnej szatni, co wcześniej nie było ujęte w regulaminie. Niestety okazało się, że przypisywanie poszczególnych scenariuszy do poszczególnych instytucji, w których kompetencjach leżą te rzeczy, nie przekraczało w większości połowy poprawnych odpowiedzi. Tylko w odniesieniu do rzecznika finansowego było to więcej niż 60 procent.
PAP MEDIAROOM: Czy zatem wizerunek instytucji w mediach ma znaczenie dla konsumenta? Skoro UOKiK jest tak przedstawiany, to poradzi sobie z moim problemem i dlatego zwrócę się o pomoc właśnie do niego?
To trafna teza i pokazuje to dalsza część naszego badania, w której chcieliśmy sprawdzić, do jakiego stopnia proste zmiany komunikatu dotyczącego tego, co robi UOKiK, rzecznik konsumentów i tak dalej, mogą wpłynąć na to, jak ludzie postrzegają poszczególne instytucje. Co ważne, te komunikaty były prawdziwe, zawierały takie dane, które nie rozmijały się z prawdą. Był to albo opis neutralny, albo taki, który dotyczył skali działań lub ograniczonej skuteczności, statystyk. I muszę powiedzieć, że jako badacz i naukowiec byłam zaskoczona tym, że siła różnic między poszczególnymi komunikatami przekraczała moje najśmielsze oczekiwania. W badaniach psychologicznych, gdzie musimy pokazywać różne komunikaty osobom badanym i sprawdzać, jak na te komunikaty reagują, bardzo rzadko jesteśmy w stanie uzyskać aż tak duże różnice. Dlaczego? Prawdopodobnie dlatego, że ludzie mają jakąś swoją mocno wyrobioną opinię i trudno tę opinię zmienić. Sam fakt, że takie subtelne zmiany komunikatów bardzo mocno wpłynęły na opinię na temat UOKiK-u, rzeczników konsumentów, rzecznika finansowego, jest dla mnie pośrednią informacją o tym, że konsumenci nie mają praktycznie ugruntowanej opinii wynikającej z ich własnego doświadczenia. Ta opinia jest właśnie zbudowana na bazie dopływających informacji.
PAP MEDAROOM: Wspomniała pani rzecznika finansowego. Według badania rzecznik finansowy jest przede wszystkim kojarzony z bankiem, czyli prawidłowo, natomiast już nie z ubezpieczeniami. Dlaczego?
Celem tego badania było stwierdzenie, jaki mamy stan zastany, nie badaliśmy przyczyn akurat takiego stanu. Myślę, że i tutaj chodzi o to, w jakich tematach pojawiają się poszczególne instytucje w mediach. Kwestia kredytów, szczególnie kredytów frankowych, która jest w mediach bardzo widoczna, mogła spowodować to skojarzenie z rzecznikiem finansowym. Natomiast kwestia odmowy wypłaty ubezpieczenia turystycznego to jest coś, co się w mediach po prostu nie pojawia.
PAP MEDIAROOM: Może nie bez znaczenia jest praktyczny kontakt respondentów z którąś z tych instytucji?
Oczywiście, jest tak z całą pewnością, ale musimy wziąć pod uwagę, że w naszej próbie ponad 600 osób badanych tylko niewielka grupa w ogóle zadeklarowała, że miała osobisty kontakt z którąkolwiek z tych instytucji. To było niewiele ponad 100 osób w przypadku UOKiK-u, ale w przypadku rzecznika finansowego było zaledwie 14 osób, a w przypadku Inspekcji Handlowej - 18. Czyli, przy tej skali badania, tyle co nic. Z tych ponad 600 osób, które przebadaliśmy, 75 nie podało nazwy żadnej instytucji. Z jednej strony to może i niedużo, to jest 12 procent. Moglibyśmy powiedzieć, że niektóre z nich nie podały żadnej nazwy, bo im się nie chciało klikać w badaniu. Ale z drugiej strony - każdy z nas jest konsumentem. I fakt, że jedna dziesiąta konsumentów nie ma absolutnie żadnego pojęcia, jakie instytucje mogą stać na straży ich interesów, jest dla mnie czymś bardzo niepokojącym.
PAP MEDIAROOM: Jaka jest rada na to, żeby ten stan niewiedzy konsumentów zmienić. Czy edukacja?
Tak, ale trochę inna niż klasyczna edukacja. Już nie żyjemy w świecie, w którym ludzie chcą uczyć się z książek. Chodzi o podnoszenie kompetencji, nie tylko podnoszenie wiedzy. I to nie prowadzona językiem skomplikowanym, prawniczym. Chodzi o edukację, która powie: zniszczyły ci się buty, to udaj się do takiej a takiej osoby. Także pokazywanie na przykład tak zwanych role models, czyli przypadków, w których dana instytucja pomogła rozwiązać konkretny problem. I nieakcentowanie tych sytuacji, w których problemu rozwiązać się nie udało.
PAP MEDIAROOM: Czy można powiedzieć, że w Polsce istnieje sieć instytucji konsumenckich, które dbają o nasze dobro? Czy może jednak czegoś w tej sieci brakuje, żeby każdy mógł znaleźć instytucję, do której mógłby się zwrócić w razie problemu?
Wniosek, który wyciągnęliśmy z tego raportu, jak i z raportu, który przygotowywaliśmy w zeszłym roku, jest w zasadzie jeden. Nawet jeżeli na polskim rynku funkcjonują różne instytucje, które działają w zakresie ochrony konsumentów, to trudno jest mówić o systemie ochrony konsumentów. Konsumenci nie rozumieją, za co odpowiedzialne są poszczególne instytucje, gdzie w konkretnych sytuacjach mogą szukać pomocy. Funkcjonują raczej pojedyncze nazwy, skojarzenia, intuicje.
PAP MEDIAROOM: Jak to zmienić?
Poprzedni raport analizował sytuację po stronie instytucji, z tego raportu mamy analizę po stronie odbioru tych instytucji przez konsumenta. Po stronie konsumenta mamy trudność w ustaleniu, gdzie mamy szukać pomocy w realnej sytuacji. Jeżeli miałabym powiedzieć z punktu widzenia naukowego, to nie możemy oczekiwać, że konsument sam nauczy się struktury administracji publicznej, przeczyta informacje o ustawowych kompetencjach poszczególnych organów. Ogólny system na poziomie państwa powinien zdawać sobie sprawę, że konsument jest jednostką niedoinformowaną. Ponieważ my wszyscy jesteśmy tak zwanymi skąpcami poznawczymi. Jeżeli mamy wybór między wysiłkiem a brakiem wysiłku, raczej wybieramy to drugie. W związku z tym system nie powinien zakładać, że konsument jest racjonalny i będzie w stanie przetworzyć wszystkie informacje, które do niego dochodzą. Ale powinien być tak zaprojektowany, żeby ten właśnie zlepek poznawczy, który jeszcze nie ma wystarczającej liczby informacji, przeprowadzał bezboleśnie przez ścieżki i meandry. W poprzednim raporcie niezwykle ważną informacją było to, że bardzo duża grupa konsumentów, która doświadczyła problemów realnych, np. kupując coś, co okazało się zupełnie niepodobnym do tego, co mieli kupić albo coś im się popsuło w okresie, w którym mogliby zareklamować produkt albo zwrócić się z prośbą do sprzedawcy o to, że produkt jest niezgodny z umową, rezygnuje w ogóle z takich działań. Uważa bowiem, że po pierwsze te produkty są za mało warte, żeby się z tym zmagać, a po drugie, że szansa na to, że ich problem będzie rozwiązany, jest znikoma. Są, mówiąc kolokwialnie, trochę jak dziecko w zamknięciu: wiedzą, co mają zrobić, ale przez to, że podejmują błędne decyzje, na przykład zwracają się do UOKiK-u z prośbą o pomoc w indywidualnej sprawie, budują w sobie poczucie, że system jest nieskuteczny. I w związku z tym z tego systemu się wycofują. To jest takie błędne koło.
Raport powstał w ramach realizacji zadania publicznego „Konsumencki think-tank Forum Organizacji Konsumenckich Forkon” sfinansowanego z budżetu państwa ze środków otrzymanych od Narodowego Instytutu Wolności - Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego na podstawie umowy zawartej w czerwcu 2025 roku.
Raport dostępny jest na stronie: UOKiK-i-cala-reszta-RAPORT.pdf