Reforma inicjatywy lokalnej i nowe narzędzia dla samorządów – projekt zmian w ustawie o samorządzie gminnym
Po ponad dwóch dekadach obowiązywania ustawy o działalności pożytku publicznego jedno jest pewne: obecny system zlecania zadań NGO nie służy budowaniu aktywności lokalnej. Pobudzanie aktywności obywatelskiej oraz współpraca z organizacjami pozarządowymi to zadania własne gmin, które w obliczu współczesnych wyzwań wymagają nowych, bardziej elastycznych instrumentów prawnych. Dlatego Ogólnopolska Federacja Organizacji Pozarządowych (OFOP) wraz z partnerami samorządowymi wypracowała założenia do nowelizacji ustawy o samorządzie gminnym, które mają na celu oddzielenie mechanizmów finansowania oddolnych inicjatyw od standardowego zlecania zadań publicznych. Konsultacje trwają - osoby, które chcą się odnieść do proponowanych zmian, mają na to czas do 30 czerwca.
Konieczność zmiany modelu: od zleceniobiorcy do partnera
Obecny model współpracy jednostek samorządu terytorialnego (JST) z trzecim sektorem (NGO) opiera się głównie na ustawie o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Doświadczenie pokazuje, że system ten, choć sprawdzony w sferze usług społecznych, posiada istotne wady w kontekście budowania aktywności lokalnej:
- Ma charakter czysto zadaniowy, skupiony na realizacji konkretnych usług, a nie na wspieraniu potencjału mieszkańców.
- Opiera się na sformalizowanych konkursach, które często stanowią barierę dla mniejszych organizacji i grup nieformalnych.
- Prowadzi do relacji typu zleceniodawca-zleceniobiorca, zamiast rzeczywistego partnerstwa w diagnozowaniu lokalnych potrzeb i szukaniu na nie adekwatnych odpowiedzi.
- Wymusza na organizacjach odchodzenie od własnej misji na rzecz działań punktowanych w konkursach.
- Wymusza na administracji ogłaszanie konkursów, obudowanych formalnościami nieproporcjonalnymi do realiów danej gminy (w tym np. bardzo małej liczby potencjalnie startujących w konkursie organizacji).
„Po 23 latach funkcjonowania ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, z perspektywy samorządów możemy wyraźnie stwierdzić, że reguluje ona głównie kwestie zlecania organizacjom pozarządowym zadań własnych samorządu - uważa Piotr Drygała, naczelnik Wydziału Organizacji Pozarządowych i Aktywności Obywatelskiej w Dąbrowie Górniczej. - Upraszczając: administracja samorządowa w drodze konkursu wybiera NGO, które otrzymuje dotację na realizację konkretnego zadania, np. prowadzenie noclegowni czy placówki wsparcia dla młodzieży. Problem w tym, że w ramach takich dotacji, jako JST, nie możemy finansować budowania potencjału samej organizacji”.
W efekcie obecne przepisy nie wspierają systemowo rozwoju instytucjonalnego NGO. Prowadzi to do niestabilności finansowej organizacji, odchodzenia osób zaangażowanych, a więc zmniejszania potencjału. A bez silnych i aktywnych organizacji, które są blisko mieszkańców i ich spraw, nasze samorządy słabną. Proponowana reforma zakłada wyodrębnienie mechanizmów finansowania aktywności obywatelskiej od procedur zamawiania zadań publicznych w ramach zasady pomocniczości.
Fundusz aktywności obywatelskiej - nowe narzędzie dla gmin
Zdaniem Piotra Drygały, "rozwiązaniem byłoby ustanowienie odpowiednich przepisów - co ważne, w ustawach ustrojowych - które fakultatywnie pozwoliłyby tworzyć fundusze obywatelskie. Takie fundusze, zasilane nie tylko ze środków publicznych, ale również z darowizn sektora przedsiębiorstw, umożliwiłyby budowanie silnych podmiotów obywatelskich poza strukturami urzędów. To z kolei bezpośrednio przełożyłoby się na wzmacnianie tak ważnej i popularnej dziś »odporności społecznej«”.
Kluczowym elementem projektu OFOP jest właśnie wprowadzenie możliwości tworzenia przez gminy fakultatywnego funduszu aktywności obywatelskiej. Narzędzie to ma dać urzędnikom większą elastyczność w reagowaniu na lokalne inicjatywy:
1. Finansowanie działań mieszkańców i grup nieformalnych: fundusz pozwoli na wspieranie oddolnych aktywności, które nie mieszczą się w sztywnych ramach konkursów ofert.
2. Dotacje podmiotowe na rozwój potencjału: projekt przewiduje możliwość przekazywania dotacji mających na celu wzmocnienie instytucjonalne organizacji społecznych, co pozwoli im na budowanie stabilnych zespołów i planowanie strategiczne.
3. Uproszczone procedury dla mikrodotacji: wprowadzenie "niskoprogowych" instrumentów umożliwi szybkie finansowanie niewielkich, eksperymentalnych działań społecznych bez nadmiernej biurokracji.
Co istotne dla skarbników gminnych, fundusz będzie miał charakter dobrowolny, a szczegółowe zasady jego funkcjonowania, wysokość środków oraz tryb ich wydatkowania określać będzie w drodze uchwały rada gminy. Projekt nie powoduje automatycznego wzrostu wydatków publicznych - decyzja o skali finansowania pozostaje w gestii samorządu.
Reforma inicjatywy lokalnej: powrót do ustawy samorządowej
Projekt zakłada również głęboką reformę mechanizmu inicjatywy lokalnej poprzez przeniesienie jej regulacji bezpośrednio do ustawy o samorządzie gminnym. Obecnie instrument ten, uregulowany w ustawie o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, uznawany jest za "półmartwy" i nadmiernie sformalizowany. Potwierdza to „Indeks codziennej demokracji lokalnej” Fundacji im. S. Batorego (2026 r.), z którego wynika, że uchwały określające zasady realizacji inicjatywy lokalnej na dzień 31 grudnia 2022 r. obowiązywały w 563 gminach, co stanowiło 23% wszystkich gmin w Polsce.
Zmiana ma na celu:
- Zwiększenie elastyczności administracji samorządowej w stosowaniu narzędzia inicjatywy lokalnej.
- Uproszczenie procedur wnioskowania i realizacji wspólnych działań mieszkańców oraz gminy.
- Wzmocnienie udziału mieszkańców w realizacji inwestycji lokalnych, gdzie praca społeczna może być łączona z finansowaniem budżetowym.
Eksperci wskazują, że urzędnicy samorządowi lepiej poruszają się w obrębie "własnych" ustaw ustrojowych, co powinno sprzyjać częstszemu wykorzystywaniu zreformowanej inicjatywy lokalnej w codziennej praktyce urzędniczej.
Bezpieczeństwo i stabilność dla samorządu
Nowe rozwiązania mają być bezpieczne dla samorządu. Reforma nie burzy dotychczasowego systemu zlecania zadań publicznych, lecz go uzupełnia. Dla JST oznacza to rozszerzenie katalogu narzędzi realizacji zadań własnych oraz poprawę współpracy z mieszkańcami, co w dłuższej perspektywie buduje odporność społeczną wspólnoty i jej zdolność do reagowania na kryzysy.
Silne, lokalne organizacje są wiarygodnymi partnerami dla urzędów, dając gwarancję rzetelnej realizacji większych przedsięwzięć. Zmiany mają zapobiec zjawisku "wypalenia" liderów lokalnych oraz luce pokoleniowej w sektorze pozarządowym poprzez stworzenie bardziej przewidywalnych warunków działania.
Jak mówi Piotr Choroś, dyrektor lubelskiego Biura Partycypacji Społecznej, „sektor obywatelski stanowi podstawę zdrowej, mocnej i odpornej demokracji lokalnej. W ostatnich latach udowodniły to zarówno powódź, jak i kryzys uchodźczy. Aby organizacje pozarządowe miały tę moc i mogły rozwijać się, potrzebują jednak środków, które niezależnie od zadań publicznych pomogą im utrzymać podstawową działalność. Mowa tu o relatywnie niedużych kwotach dla JST, ale znaczących dla stabilności NGO. Wzorem wsparcia dla przedsiębiorców, trzeci sektor potrzebuje mechanizmu, który przynajmniej w początkowej fazie działalności zbuduje stabilne podstawy, rodzaj grantu na start. Dodatkowo, aktywności typowo sąsiedzkie, służące budowaniu relacji, które gwarantują lepszą jakość naszego życia, powinny być zwolnione z obostrzeń biurokratycznych właściwych dla finansowania zadań publicznych”.
Kalendarz prac nad nowelizacją
Propozycje zmian są efektem szerokiego procesu diagnozy, rozmów z praktykami i współpracy na linii JST-NGO oraz prac eksperckich, w którym brali udział przedstawiciele organizacji pozarządowych oraz reprezentanci administracji samorządowej (m.in. ze Związku Miast Polskich i Unii Metropolii Polskich).
Obecnie trwają konsultacje środowiskowe założeń projektu, do którego zaproszeni są wszyscy zainteresowani, a przede wszystkim przedstawiciele administracji samorządowej i organizacji społecznych. Aby wziąć udział w konsultacjach wystarczy wypełnić formularz: https://tinyurl.com/ofopkonsultacje
Założenia do projektu ustawy o zmianie ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym oraz innych ustaw zaprezentowane są pod tym linkiem: https://tinyurl.com/ofopzalozeniaprojektu
Na lipiec zaplanowano analizę i odniesienie się do zgłoszonych uwag oraz opracowanie projektu nowelizacji. W kolejnych miesiącach odbędą się konsultacje konkretnych zapisów ustawowych z federacjami i związkami samorządowymi. Zaprezentowanie ostatecznej wersji propozycji nowych przepisów planowane jest na Ogólnopolskie Forum Inicjatyw Pozarządowych, które odbędzie się w Warszawie w dniach 15-16 października.
Inicjatywa jest realizowana w partnerstwie przez Ogólnopolską Federację Organizacji Pozarządowych, Polską Fundację im. Roberta Schumana oraz Fundację trzeci.org i jest finansowana przez program CIVITATES - The European Democracy Fund.
Autorzy: Agata Tomaszewska i Marta Jurczak
Źródło informacji: Polska Fundacja im. Roberta Schumana
UWAGA: Za materiał opublikowany przez redakcję PAP MediaRoom odpowiedzialność ponosi jego nadawca, wskazany każdorazowo jako „źródło informacji”.
