System kaucyjny może być tańszy. Nowe podejście do rozliczeń szansą dla producentów napojów
Ostatnie wytyczne Ministerstwa Klimatu i Środowiska z dnia 23 października br. skierowane do operatorów, otwierają drogę do prostszego, bardziej przejrzystego i potencjalnie tańszego modelu funkcjonowania systemu kaucyjnego w Polsce. Kluczowe znaczenie ma rozliczanie zebranych odpadów opakowaniowych na podstawie ich rzeczywistej masy, a nie identyfikacji poszczególnych produktów według kodów EAN. To szansa na ograniczenie kosztów administracyjnych, większą stabilność finansową producentów oraz konkurencję między operatorami opartą na rzeczywistej efektywności zbiórki.
Polski system kaucyjny funkcjonuje w modelu wielooperatorskim. Oznacza to, że kilku operatorów organizuje zbiórkę opakowań, współpracując z producentami napojów, sklepami i podmiotami odpowiedzialnymi za logistykę oraz recykling. Od początku jednym z największych wyzwań pozostaje stworzenie przejrzystych zasad współpracy pomiędzy operatorami, zwłaszcza w sytuacji, gdy konsument oddaje opakowanie w punkcie obsługiwanym przez innego operatora niż ten, z którym współpracuje producent napoju.
Dotychczas istotna część dyskusji koncentrowała się na modelu rozliczeń opartym na kodach EAN, pozwalających identyfikować poszczególne produkty i przypisywać je do określonych producentów oraz operatorów. Takie rozwiązanie wymaga jednak rozbudowanych systemów informatycznych, wymiany dużej ilości danych oraz szczegółowego uzgadniania strumieni opakowań. Generuje również dodatkowe koszty administracyjne i ryzyko rozbieżności pomiędzy danymi operacyjnymi a dokumentacją odpadową.
Tymczasem ostatnie wytyczne Ministerstwa Klimatu i Środowiska skierowane do operatorów 23 października 2026 roku i dotyczące przepisów ustawy o gospodarce opakowaniami oraz odpadami opakowaniowymi, prowadzą do prostszego i bardziej efektywnego rozwiązania. Podstawowym miernikiem realizacji obowiązków związanych z selektywnym zbieraniem odpadów opakowaniowych jest masa rzeczywiście zebranych odpadów, a nie liczba opakowań przypisanych do konkretnych kodów EAN.
Liczy się rzeczywiście zebrany odpad
Zgodnie z art. 21a ustawy opakowaniowej poziomy selektywnego zbierania odpadów opakowaniowych ustalane są, w odniesieniu do ich masy, a nie liczby sztuk. Podstawą ustalenia masy zebranych odpadów jest prowadzona zgodnie z przepisami ewidencja odpadowa. Oznacza to, że ustawowy model nie wymaga identyfikowania każdej zebranej butelki PET czy puszki z konkretnym produktem, który wcześniej trafił na rynek. Istotne są rzeczywista masa zebranego surowca, jego frakcja materiałowa, prawidłowa dokumentacja i możliwość weryfikacji danych.
Również przepisy dotyczące funkcjonowania operatorów rozróżniają faktyczne zebranie odpadu od zasad późniejszych rozliczeń i wymiany opakowań oraz odpadów między nimi. Warunki tej współpracy operatorzy są zobowiązani określić pomiędzy sobą w umowach, a przepisy nie narzucają rozliczania każdego odpadu według EAN.
Z przepisów prawa oraz wytycznych Ministerstwa wynika więc rozróżnienie dwóch procesów: rozliczenia finansowego kaucji oraz dokumentowania i przypisywania masy zebranych odpadów. Nie oznacza to jednak rezygnacji z kontroli. Podstawą weryfikacji rzeczywistych wyników zbiórki pozostają bowiem dokumenty ważenia, ewidencja odpadów oraz kontrola przepływu surowca.
Prostszy system kaucyjny to szansa na niższe koszty dla producentów
W systemie kaucyjnym to producenci napojów ostatecznie ponoszą ciężar finansowania jego funkcjonowania. Każdy dodatkowy proces, integracja informatyczna, obowiązek raportowy czy rozbudowany mechanizm rozliczeniowy przekłada się na koszty, które muszą zostać pokryte.
Co równie istotne, może także ograniczyć ryzyko przenoszenia na producentów kosztów związanych z rozbieżnościami w identyfikacji opakowań, mimo że odpady zostały faktycznie zebrane i prawidłowo udokumentowane. Dla producentów szczególnie ważna jest przewidywalność kosztów w kolejnych latach, dlatego nadrzędnym celem systemu powinno być zebranie jak największej ilości wartościowego surowca przy możliwie najniższym uzasadnionym koszcie, a nie tworzenie dodatkowych przepływów finansowych i rozliczeniowych pomiędzy uczestnikami rynku.
Konkurencja operatorów powinna obniżać koszty i zwiększać transparentność
Polska zdecydowała się na wielooperatorski model systemu kaucyjnego. Jego potencjalną zaletą jest konkurencja, która powinna prowadzić do większej efektywności, rozwoju technologii i optymalizacji kosztów. Jednak, aby ten model rzeczywiście działał na korzyść producentów, konieczne są jasne zasady rozliczeń i przejrzystość ekonomiczna. Ważne jest przy tym zachowanie równowagi pomiędzy interesami producentów napojów i operatorów systemu z jednej strony, a interesami sieci handlowych z drugiej.
Operatorzy powiązani kapitałowo lub organizacyjnie z uczestnikami rynku handlowego mogą funkcjonować w otoczeniu, w którym pojawiają się potencjalne konflikty interesów. Dlatego tak ważne są transparentność stawek, możliwość weryfikacji kosztów oraz niedyskryminacyjne zasady dostępu do infrastruktury zbiórki. Ma to szczególne znaczenie na rynku, na którym sieci handlowe są jednocześnie kluczowymi kanałami sprzedaży napojów oraz coraz ważniejszymi konkurentami producentów za sprawą rozwijanych marek własnych.
W takim otoczeniu niezależność operatora systemu kaucyjnego staje się istotną wartością. Pozwala ograniczać ryzyko konfliktu interesów, zapewniać przejrzystość kosztów i budować relacje oparte na równym traktowaniu producentów, niezależnie od ich wielkości czy pozycji rynkowej. Model wielooperatorski powinien więc premiować podmioty, które potrafią skutecznie organizować zbiórkę, optymalizować logistykę, zapewniać wysoką jakość surowca i ograniczać koszty ponoszone przez producentów.
„Producent powinien mieć pewność, że operator, któremu powierza obsługę systemu kaucyjnego, reprezentuje jego interesy, a nie interesy podmiotów konkurujących z nim o miejsce na sklepowej półce. PolKa jest polskim, niezależnym operatorem, którego zadaniem jest wspierać rozwój producentów, a nie budować przewagę konkurencyjną sieci handlowych. Chcemy, aby pieniądze producentów pracowały na efektywność systemu i rozwój ich biznesu, zamiast finansować niepotrzebnie skomplikowane mechanizmy rozliczeniowe” - podkreśla Magdalena Markiewicz, prezes zarządu PolKa.
PolKa: efektywność zbiórki zamiast kosztownej administracji
Strategia PolKa - Polska Kaucja, operatora systemu kaucyjnego działającego w formule not for profit, od początku koncentruje się na tworzeniu efektywnego ekonomicznie modelu zbiórki, wykorzystaniu istniejącej infrastruktury i ograniczaniu zbędnych kosztów operacyjnych, które finalnie będą musieli ponieść producenci.
„System kaucyjny został stworzony dla środowiska i producentów, którzy finansują jego funkcjonowanie, a nie dla operatorów. Naszą rolą nie jest tworzenie kolejnych skomplikowanych mechanizmów rozliczeniowych, lecz zapewnienie jak najwyższych poziomów zbiórki przy racjonalnych kosztach. Jeżeli przepisy pozwalają rozliczać odpady na podstawie rzeczywistej masy, nie powinniśmy budować kosztownego i niepotrzebnego systemu identyfikacji każdej pojedynczej butelki tylko dlatego, że jest to technicznie możliwe” - wskazuje Magdalena Markiewicz.
Warto podkreślić, że rozliczanie zebranych odpadów na podstawie ich masy nie oznacza rezygnacji z umów międzyoperatorskich, rozliczeń kaucji ani kontroli prawidłowości przepływów opakowań. Rozdziela natomiast rozliczenie kaucji od dokumentowania rzeczywiście zebranej masy odpadów, zgodnie z zasadami wynikającymi z przepisów i sprawozdawczości odpadowej.
W najbliższych latach system kaucyjny będzie musiał osiągać coraz wyższe poziomy zbiórki. Dlatego o jego sukcesie zdecydują nie tylko technologie identyfikacji opakowań, ale przede wszystkim logistyka, dostępność punktów zwrotu, efektywność operacyjna oraz koszt pozyskania każdej tony surowca.
O PolKa - Polska Kaucja
PolKa - Polska Kaucja to operator systemu kaucyjnego założony przez Fundację Odzyskaj Środowisko, która od 13 lat zajmuje się recyklingiem i edukacją ekologiczną. Akcjonariuszami Spółki są polscy producenci napojów: Muszynianka, Piwniczanka i Inex - Skarb Życia Muszyny. PolKa współpracuje z producentami, importerami, sklepami oraz hurtowniami, dostarczając gotowe rozwiązania potrzebne do efektywnego ogólnopolskiego systemu kaucyjnego. PolKa jest najczęściej wybieranym operatorem w Polsce.
