Wakacje w cieniu wojny. Ukraińskie dzieci między terapią traumy a światem gry
Na obozach dzieci odzyskują to, co zabiera im wojna: bezpieczne dzieciństwo – powiedzieli PAP Chrystyna Dudaszwili z Recovery Camp i Ostap Ukrainec z GeekWorld Camps. Szefowie projektów opowiadają o realiach organizacji letniego wypoczynku na Ukrainie, gdzie psychika najmłodszych ratowana jest zarówno przez terapię, jak i świat gier.
W kraju, gdzie rytm dnia wyznaczają alarmy powietrzne, wakacje są dla dzieci przede wszystkim próbą odnalezienia odrobiny normalności. W przypadku najmłodszych z terenów przyfrontowych ten wypoczynek musi zacząć się jednak od głębokiej rehabilitacji – program Recovery Camp stawia na kompleksowe wsparcie matek i dzieci, które widziały śmierć na własne oczy.
Miejsce szczęścia
– Dziecko z matką przyjeżdżają na sześć dni do miejsca, w którym jest ładny hotel, wygodne łóżko, uśmiechnięci ludzie. Wokół nich są mamy i inne dzieci, które przyjechały i są takie same jak one, mają te same problemy, te same pytania. A więc trafiają do miejsca szczęścia, radości, gdzie są żywe uśmiechy – powiedziała twórczyni programu Chrystyna Dudaszwili.
Recovery Camp łączy terapię zorientowaną na ciało, np. pływanie czy jogę, z intensywnym wsparciem psychologicznym. Według Dudaszwili już drugiego dnia pobytu dzieci, które przyjeżdżają zamknięte w sobie i niespokojne, zaczynają się uśmiechać. Zaznacza, że niezwykle ważne jest, by "naładować energią" zarówno matkę, jak i dziecko.
- Gdybyśmy zajęli się tylko dzieckiem, wróciłoby ono do mamy wyczerpane, a efekt szybko by zniknął. A tak razem przeżywają coś dobrego i potem wspierają się nawzajem - wyjaśnia.
Ludzie w końcu czują się bezpiecznie
Zdjęcia dokumentują tę przemianę. Fotograf przyjeżdża pod koniec obozu, aby uchwycić moment, w którym ludzie w końcu czują się bezpiecznie. Dla rodzin, dosłownie wyciągniętych z piekła, są to często jedyne zdjęcia z lat wojny, na których wyglądają beztrosko.
Według wstępnych danych w obozach Recovery Camp wzięło udział około 25 tys. dzieci i matek z terenów bezpośrednio przylegających do linii frontu. Skuteczność metod pracy organizatorów i personelu obozu potwierdziły m.in. badania Uniwersytetu Kalifornijskiego, opublikowane w różnych zagranicznych mediach.
– Kiedy matka przyjeżdża z dzieckiem i widzi, że istnieje inny świat niż ten pod bombami, że na tej samej Ukrainie można żyć, i zapewnić dziecku nieco więcej spokoju oraz znaleźć się w innej sytuacji. Kiedy to daje im siłę i motywację, by przyjechać, znaleźć możliwość i przenieść się w spokojniejsze, bezpieczne miejsce, to dla nas ogromne zwycięstwo – tłumaczy Dudaszwili.
„Terapeutyczna ucieczka”
Innym rozwiązaniem jest „terapeutyczna ucieczka” w świat gier na obozach GeekWorld Camp. Tutaj dzieci nie są pacjentami lecz bohaterami rozbudowanych opowieści fabularnych opartych na mechanice LARP (Live Action Role-Playing). – Zamieniamy obóz w pełnoprawną historię, która trwa przez cały okres jego trwania i do której piszemy osobną, rozbudowaną fabułę – wyjaśnia Ostap Ukrainec, pisarz, wojskowy i dyrektor kreatywny GeekWorld Camp.
Podczas pobytu na obozie dzieci stykają się z rzeczywistymi problemami: populizmem, dezinformacją czy specyfiką władzy. To nie tylko edukacja, ale narzędzie do omówienia aktualnych doświadczeń poprzez specjalne dekoracje. Takie podejście pozwala dzieciom oderwać się od rzeczywistości „tu i teraz”, ale znaleźć odpowiedzi na pytania, które i tak ich nurtują.
– Interesuje nas nie tylko fabuła, ale także konkretne zagadnienia praktyczne, które można omówić podczas tego obozu. Na przykład, kiedy organizowaliśmy obóz poświęcony starożytnej Grecji, głównym tematem był populizm i jego wpływ na demokrację. Teraz kiedy organizujemy obóz o wczesnym średniowieczu, naszym głównym tematem jest dezinformacja i fałszowanie danych, a także, oczywiście, natura państwa i władzy państwowej – opowiada Ukrainec.
Druga szansa
Gra daje to, co zabiera wojna: drugą szansę. – Dzięki przykładom historycznym bardzo łatwo jest omówić rzeczywiste wyzwania obywatelskie, z którymi nastolatki faktycznie zetkną się w życiu później. Właśnie do tego rodzaju życiowych wyborów chcemy ich przygotować – powiedział dyrektor kreatywny GeekWorld Camp.
Wojna zmusza organizatorów do dostosowania nawet najbardziej krytycznych sytuacji do potrzeb psychiki dzieci. W Recovery Camp czas w schronie wypełniają gry i zajęcia z instruktorami, co redukuje stres i sprawia, że czas mija szybciej. Dotychczas obozy odbywały się wyłącznie w obwodzie lwowskim, jednak latem tego roku projekt po raz pierwszy rozszerza się na obwody iwano-frankowski oraz zakarpacki.
– Ważne jest, aby po prostu nie zostawiać dzieci z tabletami, ale zaangażować je, aby czas mijał szybciej, a uwaga została odwrócona od niebezpieczeństwa – zauważa Dudaszwili.
Z kolei dla GeekWorld Camps przydatna jest przyroda Narodowego Parku Przyrodniczego „Góry Krzemienieckie” w obwodzie tarnopolskim. Baza obozu jest otoczona gęstym lasem i została specjalnie wyremontowana oraz dostosowana do wyzwań czasów wojennych – w szczególności zainstalowano potężne generatory i systemy zapewniające autonomiczne funkcjonowanie. Projekt wykorzystuje metodę rozproszenia w lesie pod osłoną drzew.
Według Ostapa Ukrainca konsultacje ze specjalistami potwierdziły, że dla tak odległego i „odizolowanego” terenu taki sposób jest skutecznym środkiem bezpieczeństwa. Jak dotąd w tej lokalizacji nie było żadnych sytuacji kryzysowych, ale gotowość na nie jest częścią codziennego harmonogramu.
W przypadku obu projektów definicja wypoczynku uległa ewolucji. Dla Recovery Camp oznacza to „powrót do życia, jakie dzieci prowadziły cztery lata temu” – z uśmiechniętą, wypoczętą mamą i obowiązkową chwilą przytulania wieczorem. Chociaż organizatorzy GeekWorld Camps nie nazywają swojej pracy terapią, wynik mówi sam za siebie.
- Nie potrafię powiedzieć, czym jest odpoczynek dla tych dzieci, ale jestem pewien, że wracają z większą liczbą odpowiedzi na temat tego świata niż miały przed przyjazdem. I to jest nasz główny cel - podsumowuje Ukrainec.
Według oficjalnych danych Prokuratury Generalnej Ukrainy do maja 2026 r. w wyniku działań wojennych Rosji przeciwko Ukrainie zginęło 705 dzieci, a ponad 2500 odniosło obrażenia o różnym stopniu ciężkości. Władze Rosji nielegalnie i przymusowo przesiedliły też około 20,5 tys. ukraińskich dzieci. Właśnie dlatego możliwość wyjazdu w bezpieczne miejsce jest dla dzieci bezcenna.
- Widzimy, jak dziecko zaczyna doceniać to, czym jest dzieciństwo: rówieśnicy w pobliżu, możliwość po prostu wyjścia na ulicę, zabawy i nie martwienia się o żadne niebezpieczeństwo. Mają mamę, która ma czas, by się wyspać, która ma czas, by się z nimi bawić, która się uśmiecha i radośnie spędza z nimi czas. Przez tydzień wracają do życia, jakie prowadzili cztery lata temu - podkreśla Chrystyna Dudaszwili.
Roman Havryshchak (PAP)
hav/ ap/ dafa/gn/
