Kultura filmowa oczami młodych - wyniki ogólnopolskiego badania Fundacji Legalna Kultura
Jak młodzi ludzie korzystają dziś z kultury filmowej, jakie źródła wybierają, co wiedzą o prawie autorskim i piractwie - na te pytania próbowali odpowiedzieć uczestnicy konferencji zorganizowanej przez Fundację Legalna Kultura i Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej (PISF), która odbyła się 5 listopada 2026 r. w Centrum Prasowym PAP przy ul. Brackiej w Warszawie. Debacie ekspertów towarzyszyła prezentacja wyników ogólnopolskiego badania „Pokolenie streamingu i mobilnego ekranu. Młodzież wobec prawa autorskiego i piractwa filmowego”.
Badanie objęło 2732 uczniów z 40 szkół w 26 miejscowościach w całej Polsce i pozwoliło przyjrzeć się temu, jak młodzi ludzie korzystają dziś z kultury filmowej, jakie źródła wybierają oraz co wiedzą o prawie autorskim i piractwie. W centrum zainteresowania badaczy znalazło się pokolenie, dla którego dostęp do filmu jest niemal nieograniczony, a ekran smartfona często staje się równie ważny jak ekran kinowy.
„Młodzi ludzie oglądają teraz filmy we fragmentach. Co więcej, bardzo sobie to cenią, co jest dla twórców mocno niepokojące, bo uświadamia nam, że oni tego dzieła nie konsumują w całości, nie są w stanie doświadczyć wszystkiego, co chcemy im przekazać” - dzieli się spostrzeżeniami aktorka Anna Dereszowska.
Dr Paweł Zaborowski, współautor raportu, podkreślił, że badanie pozwoliło spojrzeć na piractwo filmowe z perspektywy młodych odbiorców, a nie - jak w przypadku wcześniejszych analiz - przede wszystkim strat finansowych generowanych przez nielegalną dystrybucję. Jego zdaniem istotą projektu było zrozumienie motywacji młodzieży, jej nawyków filmowych oraz czynników wpływających na wybór legalnych i nielegalnych źródeł.
„Młodzież ogląda filmy przede wszystkim na urządzeniach mobilnych, a sam film staje się pewną cieczą audiowizualną, która wnika w szczeliny czasu wolnego w codziennym harmonogramie. Z kolei kino jest dla młodych bardzo ważnym wydarzeniem socjalizacyjnym, ponieważ podczas wspólnych wyjść budują i wzmacniają więzi społeczne. Dlatego zamiast walczyć z piractwem, co jest nieskuteczne, powinniśmy kształtować u młodych postawę prolegalnościową, dzięki której sami będą wybierać legalne źródła kultury” - powiedział dr Paweł Zaborowski.
Raport porządkuje najważniejsze ustalenia z badań dotyczące preferencji młodzieży w dostępie do kultury filmowej, mechanizmów sprzyjających sięganiu po nielegalne źródła oraz kierunków działań edukacyjnych, promocyjnych i instytucjonalnych. Wynika z niego, że:
- młodzi uczestniczą w kulturze filmowej intensywnie i codziennie, lecz robią to przede wszystkim za pośrednictwem internetowych serwisów streamingowych;
- kiedy sięgają po źródło spoza legalnego obiegu, przesądza o tym najczęściej cena, nieobecność tytułu w polskiej ofercie albo brak kina w okolicy - nie zaś brak wrażliwości wobec ludzi, którzy filmy tworzą;
- wrażliwość etyczna jest wśród badanych uczniów obecna i wyraźna. Brakuje jedynie określonych okoliczności, które pozwoliłyby przełożyć tę wrażliwość na konkretną decyzję o wyborze legalnego źródła.
Rozwinięciu tej tezy służą kolejne części raportu: pokazują, gdzie i na czym młodzi oglądają dziś filmy, co przyciąga ich do kina, a co od niego oddala, jakie okoliczności kierują ich ku nielegalnym źródłom oraz dlaczego sama wiedza o prawie autorskim nie wystarcza, by ten kierunek odwrócić.
Projekt realizowany przez Fundację Legalna Kultura objął uczniów w wieku 13-19 lat ze szkół podstawowych i ponadpodstawowych. Uwzględniono zarówno młodzież z dużych miast, jak i z małych miejscowości oraz obszarów wiejskich.
Głównym celem badawczym była diagnoza wiedzy, postaw i rzeczywistych praktyk młodzieży. Istotne było nie tylko to, co uczniowie deklarują na temat prawa autorskiego i piractwa, lecz przede wszystkim to, jak w praktyce wybierają źródła, z których korzystają oraz jakie czynniki - ekonomiczne, społeczne, infrastrukturalne - ten wybór kształtują.
Projekt miał też wymiar praktyczny: uzyskana wiedza posłuży do tworzenia i wdrażania rozwiązań edukacyjnych w kontekście praw własności intelektualnej i promocyjnych, wspierających upowszechnianie korzystania z kultury z legalnych źródeł.
„Jest bardzo mało przestrzeni, w których bada się młodych ludzi. W związku z tym każda profesjonalna wtyczka włożona w tę przestrzeń będzie dla nas niezwykle istotna. Polski Instytut Sztuki Filmowej finansuje nie tylko filmy czy produkcję filmową, finansuje także całą przestrzeń dotyczącą upowszechniania kultury filmowej. Wszystkie te badania, które będą nas kierunkowały wokół nakręcania zainteresowania młodych filmem na dużym ekranie i edukacją filmową, są niezwykle cenne” - wyjaśnia Kamila Dorbach, dyrektor PISF.
Ważnym elementem projektu były działania edukacyjne prowadzone w szkołach. Badania ankietowe połączono z warsztatami edukacyjnymi realizowanymi metodą Design Thinking.
Warsztaty prowadzone były w sposób angażujący młodzież. Dotyczyły praw własności intelektualnej, w tym prawa autorskiego - domeny publicznej, zasad dozwolonego użytku, prawa cytatu i licencji Creative Commons, legalnych źródeł kultury, piractwa filmowego i bezpieczeństwa w internecie.
Ankiety przeprowadzane przed warsztatami i po ich zakończeniu pozwoliły porównać poziom wiedzy uczestników oraz przyjrzeć się efektom działań edukacyjnych.
Rezultatem projektu jest raport przedstawiający sposoby uczestnictwa młodzieży w kulturze filmowej, jej wiedzę i postawy wobec prawa autorskiego. Na podstawie zebranych danych opracowano również rekomendacje konsultowane ze środowiskiem nauczycielskim i kinowym.
Według autorów raportu wyniki badania mogą być ważnym punktem odniesienia dla szkół, instytucji kultury i branży audiowizualnej. Pokazują, jak istotne jest łączenie dostępu do kultury z edukacją medialną i budowaniem świadomości prawnej młodych odbiorców.
„Przedstawiając raport z badań, w których uczestniczyło 2 732 uczniów, myślimy o odpowiedzialności za świat, w którym dorastają. W Legalnej Kulturze edukację rozumiemy jako dawanie młodym oparcia w wartościach i szansy, by świadomie uczynili je własnymi. Cyfrowa wolność tym bardziej potrzebuje oparcia w wartościach - inaczej coraz większym możliwościom towarzyszą coraz większy chaos i nadużycia” - mówi Kinga Jakubowska, prezes Fundacji Legalna Kultura.
Dodaje, że w edukacji o prawie autorskim przedstawiciele Fundacji widzą szansę na budowanie takiego oparcia, pod warunkiem jednak, że w tej edukacji szczególną rolę będzie odgrywać budowanie świadomości. Prezes Jakubowska wskazuje, że prawo autorskie nadaje relacjom między twórcami a odbiorcami czytelne ramy.
„Autorstwo, uczciwość i wzajemność dotyczą również tego, co młody człowiek sam tworzy i jak chciałby być traktowany. Własne doświadczenie może nadać zasadom osobisty sens, a wiedzy etyczną motywację. Dlatego tak ważna jest edukacja od najmłodszych lat, w której szacunek dla cudzej twórczości dojrzewa wraz z poczuciem własnej wartości i sprawczości” - podkreśla Kinga Jakubowska.
Zwraca uwagę, że w tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera kino, które sprzyja budowaniu wzajemności i relacji. Jej zdaniem, niezależnie jednak, cyfrowa codzienność nadaje dziś nową wagę społecznej roli kina. Seans sprzyja skupieniu: odłożeniu telefonu, pozostaniu przy jednej historii. Daje wytchnienie od konieczności nieustannego reagowania. Film pozwala też przyjrzeć się trudnym doświadczeniom z dystansu - rozpoznać konflikt wartości, zobaczyć następstwa decyzji, znaleźć słowa dla przeżyć, o których trudno mówić wprost.
„Kino może być zatem bezpiecznym schronieniem, a zarazem miejscem odzyskiwania kontaktu z innymi. W świecie treści generowanych przez sztuczną inteligencję szczególnie cenna staje się autentyczność tego spotkania - rzeczywista obecność drugiego człowieka i jego reakcje. W możliwości porządkowania emocji i budowania więzi dostrzegamy potencjał terapeutyczny kina” - zaznacza Kinga Jakubowska, prezes Fundacji Legalna Kultura
Raport z ogólnopolskiego badania „Pokolenie streamingu i mobilnego ekranu” jest dostępny na stronie www.legalnakultura.pl.
Raport powstał na podstawie danych zebranych przez Akademię Nauk Stosowanych w Nowym Sączu, w ramach projektu „Badanie piractwa filmowego i świadomości młodzieży na temat prawa autorskiego z modułem edukacyjnym”. Projekt zrealizowała Fundacja Legalna Kultura. Przedsięwzięcie jest współfinansowane przez Polski Instytut Sztuki Filmowej w ramach Programu Operacyjnego - Upowszechnianie kultury filmowej Priorytet V - Badania rynku audiowizualnego. Partnerami projektu są Radomski Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli, Kawałek Świata - Media.
