Miasta zwarte i metropolie - synergia zamiast dylematu. Lekcje z GZM
Debata dotycząca relacji pomiędzy ideą miasta kompaktowego a funkcjonowaniem struktur metropolitalnych często bywa przedstawiana w kategoriach przeciwieństw. Tymczasem jest to w dużej mierze fałszywy dylemat. Miasto kompaktowe i metropolia nie muszą się wykluczać - przeciwnie, mogą się wzajemnie uzupełniać.
Metropolia jest bowiem przede wszystkim układem funkcjonalnym, a nie jednorodną strukturą przestrzenną. W jej obrębie mogą - i powinny - rozwijać się miasta i przestrzenie zwarte, efektywne przestrzennie, oferujące bliskość usług, pracy i przestrzeni publicznych. W tym sensie metropolia może być platformą, która sprzyja realizacji zasad kompaktowości, o ile dysponuje odpowiednimi narzędziami koordynacyjnymi.
Kluczowy problem polega jednak na tym, że współczesne rozwiązania ustrojowe nie dają nam takich narzędzi. Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii, jak dotąd jedynego w Polsce związku metropolitalnego powołanego mocą ustawy, wciąż nie posiada realnych, systemowych instrumentów kształtowania polityki przestrzennej. A przecież założenie było takie, że związki te mają funkcjonować jako istotne podmioty planowania rozwoju, transportu czy integracji usług publicznych. Tymczasem wiele wyzwań - takich jak suburbanizacja i towarzysząca jej depopulacja wielu polskich obszarów metropolitalnych - ma charakter ponadlokalny. Skuteczne zarządzanie nimi wymaga narzędzi wykraczających poza czy ponad granice pojedynczych gmin. Bez wzmocnienia kompetencji metropolii w obszarze planowania przestrzennego trudno mówić o spójnym, długofalowym modelu rozwoju.
W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera transport i szeroko rozumiana mobilność miejska. To właśnie sprawny, zintegrowany system przemieszczania się stanowi fundament funkcjonowania metropolii oraz jeden z głównych warunków budowania struktur kompaktowych. Dostępność transportowa decyduje o realnej bliskości usług, miejsc pracy i przestrzeni publicznych. Miasto zwarte nie jest bowiem wyłącznie kategorią morfologiczną, ale także funkcjonalną - opiera się na łatwym dostępie, skróceniu dystansów czasowych oraz ograniczaniu konieczności korzystania z transportu indywidualnego.
Działania Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii w tym obszarze pokazują, że związek metropolitalny może skutecznie wspierać cele związane z kompaktowością. Jednym z najważniejszych osiągnięć jest integracja transportu publicznego w ramach sieci Transport GZM. Ujednolicenie taryf, zasad funkcjonowania systemu oraz standardów obsługi pasażerów stworzyło spójny organizm komunikacyjny obejmujący kilkadziesiąt gmin. W praktyce oznacza to większą przewidywalność, prostsze korzystanie z usług transportowych oraz realne zwiększenie dostępności przestrzennej całego obszaru Metropolii.
Istotnym elementem polityki mobilności jest również rozwój transportu rowerowego. Uruchomienie systemu Metroroweru stanowi jakościową zmianę w sposobie postrzegania roweru jako środka transportu, a nie wyłącznie formy rekreacji. Skala przedsięwzięcia oraz jego metropolitalny charakter sprzyjają budowaniu alternatywy dla krótkich podróży samochodem, wzmacniając ideę miasta 15-minutowego. Równolegle realizowana koncepcja velostrad tworzy podstawy dla szybkich, bezpiecznych i atrakcyjnych połączeń rowerowych pomiędzy miastami, co w policentrycznej strukturze GZM ma znaczenie strategiczne.
Nie bez znaczenia pozostają także działania związane z integracją różnych środków transportu, w tym rozwijanie rozwiązań taryfowych łączących transport publiczny z koleją. Wzmacnianie roli kolei w systemie mobilności metropolitalnej, poprawa dostępności przystanków oraz koordynacja rozkładów jazdy to elementy, które sprzyjają ograniczaniu presji transportowej na centra miast i jednocześnie zwiększają spójność funkcjonalną całego obszaru.
Doświadczenia GZM pokazują, że metropolia może być przestrzenią realizacji idei miasta kompaktowego, o ile rozwój infrastruktury i usług publicznych oparty jest na logice integracji, dostępności i efektywności przestrzennej. Warunkiem dalszego postępu pozostaje jednak wzmocnienie roli związków metropolitalnych w systemie planowania przestrzennego. Bez możliwości realnego oddziaływania na strukturę zagospodarowania trudno w pełni wykorzystać potencjał, jaki niesie metropolitalna skala działania. Miasto zwarte i metropolia nie są bowiem konkurencyjnymi wizjami rozwoju, lecz elementami tej samej odpowiedzi na wyzwania współczesnej urbanizacji.
Autor: Kazimierz Karolczak, przewodniczący zarządu Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii
Źródło informacji: Fundacja Instytut Studiów Wschodnich
