Trzeci tom biografii Jana Karskiego – powojenne losy legendarnego emisariusza Polskiego Państwa Podziemnego

Trzeci tom książki Waldemara Piaseckiego „Jan Karski. Jedno życie. Kompletna opowieść.1945-1956. Tango” wkrótce doczeka się swojej premiery. Promocja publikacji przewidziana jest na 28 listopada na Zamku Królewskim. Tym razem autor opisuje mniej znaną część biografii tego bohatera II wojny światowej: powojenne życie i działalność akademicką w USA.

Książka została wydana przez Fundację Historia i Kultura oraz Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego, a sponsorem wydania jest KGHM Polska Miedź S.A. przy udziale środków przekazanych przez województwo lubelskie. Patronat honorowy objął Instytut Strat Wojennych, a medialny Polska Agencja Prasowa.

I właśnie w Centrum Prasowym PAP odbyła się 22 października konferencja prasowa na temat nowej publikacji. Jan Karski to symbol odwagi, emisariusz Polskiego Państwa Podziemnego, który z narażeniem życia dostarczał do Francji, Wielkiej Brytanii i USA informacje na temat sytuacji w okupowanej Polsce oraz dokonywanej przez Niemców zagładzie Żydów.

Autorem wszystkich trzech tomów biografii jest Waldemar Piasecki, przyjaciel i współpracownik wielkiego Polaka. Trzeci tom przybliża powojenne losy Karskiego, jego działalność akademicką w Stanach Zjednoczonych, zaangażowanie w walkę z komunizmem oraz udział w sprawach dotyczących bezpieczeństwa międzynarodowego.

O koncepcji wielotomowej publikacji mówił prof. Adam Redzik, konsultant historyczny trzeciego tomu, który współpracował również przy dwóch poprzednich częściach.

Poinformował, że projekt, początkowo planowany jako trzytomowy, rozrósł się i będzie liczył co najmniej cztery tomy. Przypomniał, że Jan Karski urodził się w Łodzi jako Jan Kozielewski. Wychowywał się w rodzinie o tradycjach patriotycznych i religijnych. Istotny wpływ na ukształtowanie jego postawy miał starszy brat Marian Kozielewski, związany z obozem piłsudczykowskim, późniejszy komendant Policji Państwowej w Warszawie i osoba zaangażowana w działalność konspiracyjną.

Według prof. Redzika znaczenie biografii Piaseckiego polega na połączeniu faktów historycznych z narracją, która pozwala przedstawić bohatera jako człowieka zmagającego się z osobistymi problemami, uczuciami i rozczarowaniami, a jednocześnie uczestniczącego w wydarzeniach o przełomowym znaczeniu dla Polski i świata.

„To nie jest książka naukowa, tu nie ma przypisów, to jest książka popularnonaukowa, w której autor stara się pokazywać fakty, a jednocześnie pokazać człowieka z krwi i kości, który przeżywa rozterki, który przeżywa kolejne miłości, rozczarowania i my to w tej książce widzimy. A obok tego życia codziennego toczy się wielka polityka, wielkie wydarzenia, kolejne misje, które realizuje Jan Karski” – wskazywał prof. Redzik.

Waldemar Piasecki, autor książki, przypomniał, że kiedy się kończył XX wiek, Amerykanie zrobili ranking stu najbardziej znaczących postaci XX wieku na świecie i w tym gronie znalazło się trzech Polaków: Jan Paweł II, Lech Wałęsa i Jan Karski.

Jak zaznaczył, pozycja Karskiego w polskiej pamięci historycznej przez długi czas była mniej oczywista niż w Stanach Zjednoczonych. „Po prostu postrzeganie Jana Karskiego w Polsce było inne. Był on bohaterem dla wielu Polaków trudnym, po prostu mówił prawdę nie tylko na temat otaczającego świata, ale przede wszystkim prawdę na temat Polski, która niekoniecznie i nie wszystkim zawsze się podobała” – wyraził opinię autor.

Piasecki podkreślił, że zależy mu na przybliżeniu czytelnikom zarówno działalności publicznej Karskiego, jak i jego osobowości, poglądów oraz doświadczeń. Zwrócił uwagę, że praca nad biografią rozpoczęła się po nawiązaniu przez niego kontaktu z Karskim pod koniec lat 80. XX wieku, a do opracowania książki jej bohater ostatecznie przekonał się po przemianach ustrojowych w Polsce.

Pierwszy tom obejmuje dzieciństwo i młodość Karskiego, jego edukację, środowisko rodzinne oraz początki drogi dyplomatycznej. Drugi przedstawia okres II wojny światowej, działalność w Polskim Państwie Podziemnym, a także misję informowania aliantów o niemieckich zbrodniach. Trzecia część koncentruje się na latach powojennych, kiedy Karski rozpoczął nowe życie na emigracji. Opisuje Karskiego już jako wykładowcę Uniwersytetu Georgetown w Waszyngtonie, gdzie prowadził zajęcia, które dotyczyły mechanizmów działania sowieckiego państwa, jego instytucji i wpływu na politykę międzynarodową. Autor przedstawił tę aktywność jako kontynuację wcześniejszego zaangażowania bohatera w sprawy Polski, prowadzonego już w zupełnie innych warunkach politycznych.

Jednym z głównych wątków książki jest udział Karskiego w sprawie Józefa Światły, wysokiego funkcjonariusza komunistycznego Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, który uciekł na Zachód i przekazywał Amerykanom informacje o działalności aparatu represji.

Jak relacjonował Piasecki, Amerykanie początkowo nie mieli pewności, czy Światło rzeczywiście zdezerterował, czy też jego pojawienie się w Berlinie stanowiło element prowokacji. Potrzebowali osoby, która potrafiłaby nie tylko porozumiewać się z nim po polsku, ale także ocenić wiarygodność przekazywanych informacji.

„Także to Karskiemu jest powierzona misja takiego, jak on mówi w książce, poligrafu, wykrywacza kłamstw. Także to, co Światło opowiada Amerykanom, Karski stara się weryfikować w kolejnych sesjach rozmów z tym facetem, a na koniec jest jego oficjalnym tłumaczem przed Komisją Kongresu, gdzie Światło zeznaje, opowiadając, co się w Polsce i w Związku Sowieckim dzieje” – opowiadał Waldemar Piasecki.

Pisarz zwrócił uwagę, że po przemianach ustrojowych Karski ponownie zaczął uczestniczyć w polskim życiu publicznym. Otrzymywał doktoraty honorowe polskich uczelni, a w 1995 r. został odznaczony Orderem Orła Białego.

„Oczywiście można się zastanowić, co zrobiliśmy z tym dziedzictwem Jana Karskiego, jak ono zostało utrwalone i jak ono funkcjonuje w tej chwili. Częściowo jest to również pytanie nie do nas, ale do instytucji, które są w Polsce powołane do stania na straży tej pamięci narodowej” – powiedział autor.

„Jeżeli się uda tej pamięci Karskiego w naszej przestrzeni publicznej nie zmarnować, to jakoś tam będę miał niewielką satysfakcję, że rękę do tego przyłożyłem” – podsumował Piasecki.

Ważnym elementem trzeciego tomu są również osobiste losy Karskiego, w tym jego małżeństwo z Izabelą Escalante, córką wenezuelskiego dyplomaty Diogenesa Escalantego. Historia małżeństwa Karskiego, jego relacji rodzinnych i późniejszych doświadczeń osobistych pokazuje, że powojenne życie emisariusza nie ograniczało się do działalności publicznej.

Waldemar Piasecki przypomniał również o działalności Towarzystwa Jana Karskiego, które przyznaje ustanowioną przez bohatera Nagrodę Orła Jana Karskiego. Laureatem tegorocznej edycji został Parlament Europejski. Według zapowiedzi autora 6 listopada w Teatrze Polskim w Warszawie nagroda ta zostanie przekazana przewodniczącej Parlamentu Europejskiego Robercie Metsoli, która przygotuje również słowo wstępne do książki.