Artyści: sztuka to praca; nasza działalność wymaga uznania, stabilności i ochrony
Sztuka to praca, a działalność w polu kultury wymaga uznania, stabilności i ochrony - mówili we wtorek w Sejmie twórcy podczas wysłuchania publicznego ws. projektu ustawy o zabezpieczeniu socjalnym artystów. Wszystkie zgłoszone uwagi zostaną przeanalizowane - zapewniła szefowa MKiDN Marta Cienkowska.
Wysłuchanie publiczne projektu ustawy
We wtorek podczas posiedzenia sejmowej Komisji Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Środków Przekazu odbyło się wysłuchanie publiczne dotyczące rządowego projektu ustawy o zabezpieczeniu socjalnym osób wykonujących zawód artystyczny.
- Wysłuchanie publiczne to moment, w którym projekt ustawy spotyka się z doświadczeniem ludzi, których będzie dotyczył - podkreśliła ministra kultury i dziedzictwa narodowego Marta Cienkowska. - Przed nami kolejne etapy prac parlamentarnych. Wszystkie zgłoszone dziś uwagi zostaną przeanalizowane. Tam, gdzie będzie to możliwe i zasadne, będziemy szukać jeszcze lepszych rozwiązań. Szczególnie tych w kwestii transparentności. Chcemy, żeby nie był to koniec rozmowy - powiedziała.
- Państwo poznaje się po tym, jak traktuje swoich ludzi. Ta ustawa nie jest o polityce. To nie jest ustawa Cienkowskiej. To nie jest także ustawa Wróblewskiej. Przestańmy wykorzystywać twórców do nawalanki politycznej. Szkodzimy tym nie tylko sobie, ale przede wszystkim polskiej kulturze i polskim twórcom. To nie jest ustawa o tym, kto wygra spór ani kto będzie mógł ogłosić sukces. Ta ustawa jest o ludziach - dodała.
Z kolei była ministra kultury, historyczka sztuki i kuratorka Hanna Wróblewska podkreśliła, że systemowe uregulowanie pracy artystycznej nie jest kwestią polityczną, medialną, ale cywilizacyjną. Przypominając historię prac nad tą ustawą, powiedziała, że to jest trzeci projekt. - Ale pierwszy, który został złożony i jest realnie procedowany przez Sejm - dodała. Wskazała, że podobne rozwiązania obowiązują we Francji, w Niemczech, ale także na Litwie i w Chorwacji.
Dodała: - Ta ustawa nie ma twarzy ministra. Ta ustawa ma twarz 60 tys. artystów, środowisk artystycznych, ludzi, którzy od lat czekają na jej uchwalenie.
- Nie zostawiajmy naszych ideałów, naszych ludzi. Uchwalmy tę ustawę. Przestrzegam przed polityką topienia tej ustawy w licznych poprawkach. To jest ten moment, o którym mówili mi kiedyś artyści - potrzebne są decyzje, a nie dyskusje – podsumowała Hanna Wróblewska.
Głos instytucji kultury
Zdaniem dyrektorki warszawskiego Centrum Sztuki Współczesnej - Zamek Ujazdowski Anny Łazar ustawa jest ważnym sygnałem, że twórczość, praca artystyczna i działalność w polu kultury są zawodami wymagającymi uznania, stabilności i ochrony. - To jest gest symboliczny i działanie o konsekwencjach systemowych - zaznaczyła.
- Projekt wymaga doprecyzowania w kilku miejscach. Z perspektywy instytucji, którą reprezentuję, szczególnie istotne wydaje się uzupełnienie ustawy o rozwiązania dotyczące emerytur osób artystycznych, obszaru, który nie został w obecnym projekcie ujęty, a jest kluczowy dla całościowej poprawy sytuacji zawodowej twórczyń i twórców - podkreśliła.
Szefowa CSW Zamek Ujazdowski mówiła także, że kultura to obszar, który nie poddaje się instrumentalizacji. - Musi pozostać wolny, otwarty na eksperyment, na ryzyko, na poszukiwania. Państwo, które rozumie wagę kultury, rozumie również wagę pracy osób artystycznych. Powinno je cenić, wspierać i chronić. Nie tylko deklaratywnie, lecz poprzez konkretne rozwiązania prawne - tłumaczyła.
Artyści o potrzebie zmian
Prezeska Związku Polskich Artystów Plastyków Urszula Święcicka przypomniała, że kierowany przez nią związek w tym roku obchodzi 115-lecie. – Czekamy na tę ustawę zatem 115 lat – powiedziała. - Nie poddamy się, bo sztuka to praca. Twórca jest fundamentem ekosystemu kultury. A instytucje, rząd są od tego, żeby nas wspierać i żebyśmy bezpiecznie mogli budować to, co robimy od dawna – podkreśliła.
Głos zabrał także prezes Polskiej Izby Wydawców Marek Frąckowiak. - Naszym postulatem niezmiennie od lat, kiedy poprzedni rząd pracował nad tą ustawą, było uwzględnienie w niej także części dziennikarzy, których dzieła, twórczość da się zakwalifikować do prac artystycznych - powiedział.
Rektor krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych prof. Andrzej Bednarczyk zwrócił uwagę, że projekt ustawy o zabezpieczeniu socjalnym artystów nie ma na celu wyłonienia „kolejnej grupy uprzywilejowanych”. – To jest ustawa, która ma wzmocnić fundament naszej ojczyzny, naszego narodu, czyli kulturę. Z wielkim żalem żegnam osoby, które później idą do innych firm, np. do korporacji, ponieważ nie stać ich na uprawianie sztuki – przyznał.
Robert Piaskowski, szef Narodowego Centrum Kultury, podkreślił, że ta debata wykracza poza ramy jednego projektu ustawy i kwestii czysto technicznych czy składkowych. - To jest w istocie dyskusja o kulturze jako o zasobie strategicznym państwa, a także o fundamentalnym znaczeniu jej roli w nowoczesnym społeczeństwie – powiedział.
- Kultura nie jest luksusowym dodatkiem na czasy dobrobytu ani sferą wyłącznie dekoracyjną. To kluczowy fundament tożsamości, innowacyjności gospodarczej oraz spójności społecznej. Dlatego stosunek państwa do warunków pracy i twórców jest bezpośrednim miernikiem tego, jak poważnie traktujemy ten zasób strategiczny – zaznaczył szef NCK.
Aktorzy i scenarzyści o realiach pracy
Robert Gulaczyk, przewodniczący Związku Zawodowego Aktorów Polskich, przypomniał, że jego związek reprezentuje ponad 1,8 tys. zawodowych aktorek i aktorów. - Na rynek pracy co roku trafia około 200 nowych aktorek i aktorów - ocenił.
Zwrócił uwagę, że dla większości z nich szukanie pracy stanie się codziennym zajęciem, a etat w teatrze znajdą nieliczni. - Czy to oznacza, że reszta jest niepotrzebna? Absolutnie nie. Zdecydowana większość występuje gościnnie, próbując uzyskać doświadczenie, które będą mogli wpisać do swojego CV - wyjaśnił.
Zaznaczył, że ZZAP monitoruje stawki za tzw. zrobienie roli w teatrze. - Najczęściej to od 3 do 5 tys. zł. A mówimy o wynagrodzeniu za dwa-trzy miesiące pracy, bo tyle trwa proces powstawania spektaklu - ocenił.
Wyjaśnił, że ze względu na brak zabezpieczeń społecznych i jakiegokolwiek wsparcia ze strony państwa z wykonywania zawodów artystycznych co roku rezygnuje ogromna rzesza ludzi. - Zwyczajnie nie stać nas jako państwo na to, aby pozwolić na dalsze kurczenie się tej grupy zawodowej, żeby tak marnować potencjał ludzi, którzy powinni pracować na rzecz polskiej kultury - przekonywał. - Kultury, która sprawia, że czytamy po polsku, śpiewamy po polsku i oglądamy polskie przedstawienia - podkreślił.
- Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej mówi jasno: obywatele mają prawo do zabezpieczenia socjalnego i do opieki zdrowotnej. Nie jest to napisane: obywatel zatrudniony na etacie. Jest wprost powiedziane: każdy obywatel - przypomniała wiceprezeska Zarządu Głównego Związku Artystów Scen Polskich Anna Maria Buczek.
Zwróciła uwagę, że praca artysty ma swoją specyfikę. - Jego dzieło staje się widoczne dopiero wtedy, gdy w zasadzie kończy pracę, a sam proces twórczy pozostaje dla odbiorcy niewidoczny. Takie są realia zawodu, w którym angaż na miesiąc, na sezon, na jeden spektakl to norma, a nie wyjątek - wyjaśniła.
- Bądźmy realistami. Jeśli ten projekt zostanie dziś odłożony w czasie, za kilka lat znowu się spotkamy, będziemy prowadzić tę samą dyskusję - przekonywała. - Dzisiaj mamy zabezpieczone w budżecie środki na realizację tego projektu. Jeśli nie zrobimy tego teraz, to nie wiem, kiedy te środki znowu się dla nas znajdą - powiedziała Anna Maria Buczek.
Reprezentująca Gildię Scenarzystów Polskich Edyta Duda-Olechowska przypomniała, że praca scenarzystów nie jest objęta ubezpieczeniem społecznym. – Piszemy po kilkaset odcinków w swoim życiu i zawsze są to umowy o dzieło, nieobjęte ubezpieczeniem społecznym. Nie tylko dostarczamy rozrywki, ale też dotykamy najważniejszych wartości. Miliony widzów z tego korzysta – powiedziała.
Elżbieta Benkowska ze Stowarzyszenia Filmowców Polskich zapewniła, że twórcy i twórczynie chcą „mieć możliwość opłacania składek i korzystania z takich samych praw jak wszyscy inni pracujący, tzn. prawa do ochrony zdrowia, zasiłku macierzyńskiego oraz zabezpieczenia emerytalnego”. – Problem dotyczy wszystkich osób wykonujących zawody twórcze, ale w szczególny sposób dotyka młode kobiety. Dzisiaj wiele reżyserek, scenarzystek czy innych twórczyń odkłada decyzję o macierzyństwie lub musi zrezygnować z zawodu, żeby znaleźć pracę, która daje ubezpieczenie, by dopiero wtedy móc zacząć planować ciążę i rodzicielstwo. W 2026 r. kobieta nie powinna stawać przed wyborem: rodzina czy kariera – zaznaczyła.
Zdaniem przedstawicielki SFP projekt „można udoskonalić”, upraszczając procedurę przyznawania statusu artysty poprzez rezygnację z komisji opiniującej i powierzenie oceny dorobku organizacjom reprezentatywnym znającym specyfikę poszczególnych zawodów artystycznych. Dodała, że przepisy powinny również „umożliwiać wykazanie wymaganych dochodów w okresie trzech lat poprzedzających złożenie wniosku bez obowiązku osiągania dochodów w każdym roku”. Jak argumentowała, takie rozwiązanie lepiej odpowiadałoby specyfice pracy projektowej.
- Ustanowienie statusu artysty zawodowego jest konkretną formą uznania przez państwo roli twórców ludowych w kultywowaniu i celebracji polskiej kultury - powiedziała z kolei Bogumiła Maria Leśniak ze Stowarzyszenia Twórców Ludowych. - Twórczość artystyczna, w tym ludowa, jest źródłem siły oraz standardu więzi społecznej - dodała.
Najważniejsze założenia projektu ustawy
Projekt przygotowany przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego ma na celu włączenie artystów do systemu ubezpieczeń społecznych w sposób adekwatny do ich pracy. Przepisy mają przede wszystkim charakter socjalny – ich głównym beneficjentami są artyści o najniższych i nieregularnych dochodach.
Najważniejszym elementem projektu jest mechanizm dopłat do składek, który jest skierowany do artystów o dochodach poniżej określonego progu. Mają one objąć tych artystów, których średnie miesięczne przychody w ciągu ostatnich trzech lat nie były wyższe niż 125 proc. minimalnego wynagrodzenia; tj. ok. 68 tys. zł rocznie brutto.
Artysta z niewielkim dochodem dostanie od państwa dopłatę do składek do poziomu minimalnego wynagrodzenia. Środki będą ewidencjonowane na kontach w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych i przekazywane automatycznie. Dopłata będzie przysługiwać do czasu osiągnięcia przyjętego progu dochodowego, który pozwoli na samodzielne opłacanie składek. Prawo do dopłaty nie będzie przyznawane bezterminowo. Będzie ustalane na dany rok i regularnie weryfikowane, tak aby wsparcie trafiało do osób spełniających warunki określone w ustawie.
Rządowy projekt wprowadza także status artysty zawodowego – będzie on przyznawany na wniosek osobom, które zawodowo zajmują się działalnością artystyczną i mają udokumentowany dorobek twórczy. Status będzie przyznawany na pięć lat, z możliwością przedłużenia do ośmiu lat. Zadania związane z przyznawaniem statusu artysty zawodowego ma przejąć Centrum Edukacji i Pracy Artystycznej, które powstanie po przekształceniu obecnego Centrum Edukacji Artystycznej.
Artyści objęci systemem uzyskają także dostęp do świadczeń społecznych i zdrowotnych. Oznacza to możliwość korzystania z publicznej ochrony zdrowia, świadczeń chorobowych oraz urlopów macierzyńskich.
Projekt obejmuje także rozwiązania dla artystów zawodowych, którzy kończą działalność artystyczną wcześniej i potrzebują wsparcia w zmianie zawodu. Ustawa stworzy podstawę do uruchamiania programów rządowych lub resortowych pomagających w przekwalifikowaniu. (PAP)
akr/ dap/ gj/ zzp/ szt/ miś/ ep/
